Yapısal analiz programları bugün inşaat mühendisliği pratiğinin ayrılmaz bir parçası. Artık hiçbirimiz taşıyıcı sistemi elle çözmüyor, programdan çıkan sonuçları kullanıyoruz. Ancak asıl mühendislik sorusu burada başlıyor: Programın ürettiği sonuçlar ne kadar güvenilir ve hangi noktada sorgulanmalı?
Ancak hemen şunu söylemeliyim ki; bu yazı, bir yazılımın doğruluğunu tartışmak için değil; çıktıların mühendislik bakış açısıyla muhakeme edilmesinin gerekliliğini vurgulamak için hazırlandı.
Güven Kavramı Neyi İfade Ediyor?
Bir programa güvenmek, çıkan her sonucu doğrudan kabul etmek anlamına gelmiyor. Güven, daha çok şunu ifade ediyor:
- Programın ürettiği sonuçların yapı taşıyıcı sisteminin beklenen davranışıyla tutarlı olması
- Sayısal doğruluktan önce davranışsal doğruluğun sağlanması
- Programın varsayımlarının mühendisin proje varsayımlarıyla örtüşmesi
Bu üç koşul sağlanmıyorsa, sonuçlar ne kadar düzgün görünürse görünsün temkinli yaklaşmak gerekir.
Doğrudan Kabul Edilebilecek Çıktılar
Bazı çıktılar, doğru modellendiği sürece güvenle kabul edilebilir:
- Global stabilite kontrolleri
- Kat kütleleri ve toplam ağırlıklar
- Modal periyotların genel büyüklükleri
Bu çıktılarda asıl kontrol, değerlerin beklenen mertebelerde olup olmadığıdır. Sayısal hassasiyetten çok büyüklük önemlidir.
Mutlaka Sorgulanması Gereken Çıktılar
Bazı sonuçlar vardır ki, kontrol edilmeden kullanılmamalı:
- Döşeme otomatik mesh deseni
- Döşeme gerilme dağılımları
- Temeldeki düşey deplasmanlar
- Perde–çerçeve kuvvet dağılımları
- Perde gerilme dağılımları
- Burulma düzensizliği göstergeleri
- Göreli kat ötelemeleri
Bu çıktılarda ilk bakılması gereken şey, değerler değil dağılımın mantığıdır.
Model Doğruyken Sonuç Neden Şüpheli Olabilir?
Program sonuçlarının şüpheli görünmesinin en yaygın nedenleri şunlardır:
- Gerçek davranışı basitleştiren rijitlik kabulleri
- Diyafram tanımlarının etkisi
- Mesnet koşullarının idealize edilmesi
Bu tür durumlarda sonuçlar matematiksel olarak doğru olabilir; ancak gerçek yapı davranışını temsil etmeyebilir.
Bilinçli Olarak Müdahale Edilmesi Gereken Durumlar
Bazı projelerde, program çıktısına rağmen bilinçli olarak farklı kararlar alınabilir:
- Yönetmelik sınırları sağlansa bile deplasmanları azaltmak
- Etki/Kapasite oranlarına göre, gerekirse daha küçük kesitler kullanmak
- Taşıyıcı sistem davranışını daha net gösterecek alternatif modeller kurmak
- Program kabullerini projeye göre yeniden düzenlemek
Bu müdahaleler, programı düzeltmek için değil; analize mühendislik muhakemesini dahil etmek içindir.
Benim Mutlaka Kontrol Ettiğim Noktalar
Bir modeli sonuçlarıyla birlikte değerlendirirken kendime şu soruları sorarım:
- Modal şekiller ve titreşim periyotları beklediğim gibi mi?
- Bu yapı gerçekten böyle davranır mı?
- Kuvvetler beklediğim elemanlarda mı toplanıyor?
- Döşeme ve perdelerdeki gerilme dağılımı beklediğim gibi mi?
- Kolon ve kirişlerdeki kuvvet diyagramları beklediğim gibi mi?
- Düşey deplasmanlar kabul edilebilir seviyede mi? Özellikle çelik taşıyıcı sistemlerde bu çok daha önemli bir noktadır.
- Temeldeki düşey deplasmanlar ve gerilme dağılımı beklediğim gibi mi?
- Temelde pozitif deplasman (ya da buna bağlı negatif gerilme) var mı?
- Ortaya çıkan eleman boyutları mantıklı mı?
- Etki/Kapasite oranına göre küçültülebilecek kesit var mı?
- Eleman donatı çapı, miktarı ve yerleşimi uygulanabilir mi?
- Sonuçları sahada gördüğüm örneklerle bağdaştırabiliyor muyum?
Bu sorulara net cevap veremiyorsam, modele geri dönerim.
Sonuç olarak; yapısal analiz programları hesap yapar; mühendis ise bu hesapları yorumlar ve karar verir. Program çıktılarının değeri, onları ne kadar iyi anladığınız ve nerede sorguladığınızla doğrudan ilişkilidir.